12         Powstanie w getcie

Żydzi nie byli jedynie biernymi ofiarami. Byli bezbronni, lecz mimo to bronili się gdzie mogli, jak mogli i jak długo mogli, choć czynili to w warunkach o wiele cięższych niż pozostały ruch oporu w okupowanej Europie. Ponieważ ich fizyczna eliminacja była deklarowanym celem polityki nazistowskiej, wszelkie działanie w walce o przetrwanie, każde złamanie skierowanych przeciw nim i ich prawu do życia ustaw było przejawem aktywnego oporu.

W Warszawie i Krakowie powstała nielegalna prasa, która dostarczała ludności getta informacji. W prywatnych mieszkaniach całe klasy szkolne były przygotowywane do matury. Zorganizowano szmugiel żywności, ubrań i lekarstw, później także broni. Działacze różnych partii łączyli się w gettach w podziemne organizacje polityczne, z których wyłoniły się później pierwsze grupy bojowników.

Największe powstanie zbrojne wybuchło w kwietniu 1943 r. w getcie warszawskim, w okresie, gdy wywiezieni mieli być także chronieni dotąd pracownicy fabryk i ich rodziny - ta część mieszkańców getta przeżyła wielkie deportacje w lecie 1942 r. Walka, na którą SS przeznaczyła trzy dni, trwała niemal cały miesiąc. Za pomocą karabinów maszynowych i miotaczy ognia, granatników i dział polowych wywalczono (trzy miesiące po klęsce pod Stalingradem) zwycięstwo nad 56 000 cywilów - mężczyzn, kobiet i dzieci.

Zbrojne powstania wybuchły także w gettach w Białymstoku, Wilnie, Częstochowie, Krakowie i w wielu innych miejscowościach. Do walk z SS i prób ucieczki doszło nawet w obozach zagłady w Sobiborze i Treblince. W Auschwitz-Birkenau więźniowie wysadzili nawet krematorium.

Większość tych, którym udała się ucieczka z gett i obozów, którzy uniknęli masowych egzekucji lub uciekli z pociągów deportacyjnych, zbiegła do lasów i przyłączyła się do partyzantów. W Europie południowej i wschodniej, gdzie pozwalały na to warunki geograficzne, prowadzono walkę zbrojną. W Europie zachodniej działalność ruchu oporu koncentrowała się na zdobywaniu fałszywych dokumentów i organizacji nielegalnych skrytek oraz przeprowadzaniu żydowskich uciekinierów do krajów neutralnych. Ponad pół miliona Żydów walczyło w armiach alianckich. Lecz symbolem wszelkiego oporu pozostaje powstanie w getcie warszawskim, na temat którego SS, dla własnej chwały, sporządziła ilustrowany zdjęciami raport.

1     Obrońcy getta

l  „Narodzie, przebudź się i walcz o swoje życie!
Niech każda matka stanie się lwicą, która broni swoich małych!
Niech żaden ojciec nie przygląda się już dłużej śmierci swoich dzieci! (...)
Niech każdy dom stanie się twierdzą!

Narodzie, przebudź się i walcz! W walce jest twój ratunek. Ten, kto walczy o swoje życie, ma możliwość uratowania się. Powstajemy w imię walki o życie bezbronnych, którym chcemy przynieść ratunek.”

Wyciąg z nielegalnej odezwy, styczeń 1943 r.

2     Początek walki

n „Przed rozpoczęciem tej wielkiej akcji granice byłej żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej zostały zamknięte zewnętrzną blokadą (...). Przy pierwszej próbie wdarcia się do getta Żydzi i polscy bandyci zdołali dzięki przygotowanemu atakowi ogniowemu odeprzeć użyte siły, włącznie z czołgami i transporterami opancerzonymi.”

Raport końcowy SS- und Polizeiführera Jürgena Stroopa

l „Przed kilkoma godzinami uzbrojone oddziały SS z czołgami i artylerią rozpoczęły mordowanie pozostałej ludności getta. Getto broni się zażarcie i bohatersko. Obroną kieruje Żydowska Organizacja Bojowa (...). Wynik tej walki jest naturalnie z góry przesądzony.”

Radiotelegram Żydowskiej Organizacji Bojowej do Londynu, 19 kwietnia 1943 r.

3     „Przeniesienie zakładów produkcyjnych”

4     Aresztowanie załogi

n „Już w pierwszych dniach zrozumiałem, że nie da się zrealizować pierwotnie przewidzianego planu, jeżeli nie zostaną rozwiązane rozsiane po całym getcie zakłady przemysłu zbrojeniowego i obronnego. 
Dlatego konieczne było wezwanie, aby przedsiębiorstwa te zostały w ustalonym terminie opróżnione i natychmiast przeniesione. Tak postępowano kolejno z każdym zakładem. (...)
W dniu 23 kwietnia 1943 r., za pośrednictwem Wyższego Dowódcy SS i Policji na Wschód w Krakowie, Reichsführer SS wydał rozkaz, by z największą surowością i bezwzględną konsekwencją przeczesać getto w Warszawie. Zdecydowałem się z tego powodu dokonać totalnego zniszczenia żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej poprzez spalenie wszystkich bloków mieszkalnych, także tych znajdujących się przy zakładach zbrojeniowych.”
Raport końcowy SS- und Polizeiführera Jürgena Stroopa

5     Skok ku śmierci

l„W domach spłonęły żywcem tysiące kobiet i dzieci. Z płonących domów dochodziły przeraźliwe krzyki i wołania o pomoc. W oknach wielu domów widać było ludzi w płomieniach, wyglądających jak żywe pochodnie.”

Raport nr 5 Żydowskiej Organizacji Bojowej

n  „Masowo - całe rodziny - Żydzi, objęci już ogniem, skakali z okna lub próbowali opuszczać się na powiązanych prześcieradłach itd. Zadbano o to, aby ci, jak i inni Żydzi, byli natychmiast likwidowani.”

Raport dzienny szefa policji i SS z 22 kwietnia 1943 r.

6     „Dowódca wielkiej akcji”

n  "Z jednego z kompleksów budynków ostrzelano nawet oddziały blokujące teren. Użyto przeciw temu specjalnej grupy bojowej, a dla wykurzenia bandytów podpalono wszystkie budynki. Żydzi i bandyci wytrzymali do ostatniego momentu, a następnie przywitali żołnierzy tych jednostek ogniem. Strzelano nawet z krótkolufowych karabinów. Pewna liczba strzelających z balkonów bandytów została doprowadzona strzałami do upadku.”

Raport dzienny szefa policji i SS z dn. 23 kwietnia 1943 r.

7

8     Dwie odezwy

l „Polacy, obywatele, żołnierze wolności! Pośród grzmotów dział, którymi niemiecka armia strzela do naszych domów i mieszkań, naszych matek, dzieci i kobiet; pośród trzasku karabinów maszynowych, które zdobyliśmy w walce z żandarmami i esesmanami; wśród dymu pożarów, z morza krwi warszawskiego getta, my, więźniowie getta, przesyłamy Wam braterskie pozdrowienia bojowe. (...)

Walka toczy się o naszą i Waszą wolność, o nasz ludzki, społeczny, narodowy honor i godność. Mścimy zbrodnie Auschwitz, Treblinki, Bełżca i Majdanka.

Niech żyje braterstwo broni walczącej Polski! Niech żyje walka na śmierć i życie przeciw okupantowi!”

Odezwa Żydowskiej Organizacji Bojowej z 23 kwietnia 1943 r.

9     „Mieszkańcy bunkrów”

Zarządzenie „dowódcy wielkiej akcji” z 23 kwietnia 1943 r.

10     Bojownicy wzięci do niewoli

n „Coraz bardziej jest widoczne, że przyszła teraz kolej na najwytrwalszych i najoporniejszych Żydów i bandytów. Wielokrotnie siłą otwierano bunkry, których mieszkańcy od początku akcji nie wychodzili na powierzchnię. W wielu przypadkach mieszkańcy bunkrów po dokonanym wysadzeniu nie byli już zdolni do wyczołgania się na zewnątrz.”

Raport dzienny szefa policji i SS z 26 kwietnia 1943 r.

l „Już ósmy dzień trwamy w walce na śmierć i życie. (...)

Liczba naszych ofiar, czyli ofiar rozstrzeliwań i pożarów, w wyniku których zginęli mężczyźni, kobiety i dzieci, jest ogromna. Lecz jak długo będziemy mogli utrzymać w rękach broń, tak długo będziemy stawiać opór i walczyć.”

Raport Żydowskiej Organizacji Bojowej z 26 kwietnia 1943 r.

11

n „Schwytanych dzisiaj Żydów trzeba było bez wyjątku siłą wyciągać z bunkrów. Dobrowolnych zgłoszeń z otwartych bunkrów dzisiaj nie odnotowano. Znaczna liczba ujętych Żydów została wyciągnięta z kanalizacji.

Kontynuowano systematyczne wysadzanie względnie zasypywanie studzienek kanalizacyjnych.”

Raport dzienny szefa policji i SS z 1 maja 1943 r.

n „Stawiany przez Żydów opór dzisiaj nie osłabł. Można wysnuć wniosek, że nie zniszczeni jeszcze członkowie głównej żydowskiej grupy bojowej w przeciwieństwie do dni poprzednich wycofali się na najwyższe dostępne partie ruin, aby stamtąd strzałami zadawać straty biorącym udział w akcji komandom.”

Raport dzienny szefa policji i SS z 10 maja 1943 r.

12     „Oddział uderzeniowy”

13     W drodze na „Umschlagplatz”

n  „Im dłużej trwał opór, tym bardziej bezwzględni stawali się członkowie Waffen-SS, policji i Wehrmachtu, którzy także tutaj, w wiernym braterstwie broni, starali się niezmordowanie wypełniać swoje zadania i być przykładnie i wzorowo zawsze dzielnymi żołnierzami. Akcje trwały często od wczesnego ranka do późnych godzin nocnych.”

Raport końcowy szefa policji i SS

l „Naszym hasłem było: Żyć i umrzeć z godnością! W gettach i obozach staraliśmy się sprostać temu hasłu. Mimo największego terroru, krańcowego głodu i najdotkliwszej biedy nieśliśmy je aż do męczeńskiej śmierci polskiego Żydostwa.”

Sprawozdanie żydowskiego ruchu oporu

14     Odprowadzanie ostatnich

15     Zniszczone getto

n  „Tylko dzięki nieprzerwanemu i niezmordowanemu użyciu wszystkich sił udało się ująć względnie w sposób niezbity zniszczyć ogółem 56 065 Żydów. (...)

Wielka akcja (Großaktion) została zakończona 16.5.1943 o godzinie 20.15 wysadzeniem w powietrze warszawskiej synagogi. Na terenie byłej żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej nie ma już żadnego przedsiębiorstwa. Wszystkie rzeczy stanowiące jakąś wartość, surowce i maszyny zostały odtransportowane i przeniesione. Wszystkie domy i inne obiekty, które jeszcze pozostały, są już zniszczone.”

Raport końcowy szefa policji i SS

Getta

Masowe egzekucje

Konferencja w Wannsee

Deportacje

     Historia domu 
(ogród zimowy)