2     Okres przedwojenny

Zniszczenie państwa prawa, zakaz wszystkich demokratycznych organizacji i fizyczne prześladowanie ich zwolenników, których mordowano, więziono bądź zmuszano do emigracji, stanowiły początek państwa nazistowskiego. W przeciągu jednego roku dokonano „ujednolicenia” - wszystkie kluczowe pozycje zostały obsadzone na nowo. Latem 1934 r., po śmierci Hindenburga, Hitler stał się głową państwa i naczelnym dowódcą sił zbrojnych. Panował on teraz niepodzielnie.

Z powodu zaślepienia i dezinformacji przez centralnie sterowaną propagandę wielu wierzyło jej przyrzeczeniom i przejmowało jej hasła. Lecz także ci, którzy nie wznosili wiwatów dla nowej zwierzchności, niemal bez wyjątku postępowali według jej rozporządzeń, nawet wówczas, kiedy nie byli jeszcze do tego zmuszani. W ten sposób wspomagali oni umocnienie się dyktatury. Poddańcza mentalność była silniejsza niż duch demokracji, który w pobitym kraju nie zdążył po roku 1918 zapuścić głębszych korzeni.

Antysemityzm dostarczył demagogicznej formuły, która pozornie wyjaśniała wszelkie społeczne niedomagania. Po tym, gdy już raz udało się przeforsować absurdalną tezę, że wszystkiemu winni są Żydzi, wystarczyło napiętnować jako żydowskie niepożądane idee, osoby lub instytucje, aby usprawiedliwić tym wszelkie podejmowane przeciwko nim kroki. W tym kontekście marksizm, demokracja parlamentarna, Liga Narodów czy też socjaldemokracja uważane były za żydowskie wynalazki. Czy to się tyczyło pogardy dla nowoczesnej sztuki i literatury, czy też kryminalizacji partii demokratycznych i związków zawodowych - uzasadnienia dostarczały zawsze hasła antysemickie.

Gdy nikt nie mógł już publicznie sprzeciwić się Hitlerowi, rozpoczął on realizację dwóch celów, ku którym zmierzał od początku: walkę przeciwko Żydom i przygotowanie do wojny zaborczej. Norymberskie ustawy rasowe, które negowały ideę europejskiego oświecenia o równości wszystkich obywateli wobec prawa, były jedynie tego preludium.

Swój pierwszy punkt kulminacyjny tendencja ta osiągnęła w listopadzie 1938 r. podczas „nocy kryształowej” (Reichskristallnacht), zorganizowanego przez państwo pogromu, po którym ponownie nastąpiła fala zaostrzonych antyżydowskich ustaw. Ludzie, których rodziny od wieków były osiedlone w Niemczech, opuszczali swoją ojczyznę. Lecz bezpieczni byli jedynie ci, którzy uciekli za ocean. W dniu 30 stycznia 1939 r. Hitler groził w Reichstagu na wypadek wojny - którą jeszcze w tym samym roku miał rozpocząć - „zniszczeniem żydowskiej rasy w Europie”.

1     Rola Gestapo

Po roku 1933 obok dzielnicy rządowej powstała główna kwatera aparatu terroru państwa i partii. W 1936 r. połączono je także organizacyjnie. Himmler urzędował od tego momentu jako Reichsführer SS und Chef der Deutschen Polizei. W 1939 r. doszło do zespolenia Gestapo i policji kryminalnej ze Służbą Bezpieczeństwa SS (SD: Sicherheitsdienst) w ramach Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA: Reichssicherheitshauptamt). Głównym jego zadaniem był nadzór nad przeciwnikami politycznymi.

SD założyła kartoteki Żydów i żydowskich organizacji w kraju i za granicą. W 1936 r. SD naciskała na „aryzację” oraz przymusową emigrację. W roku 1937 wysunęła propozycję, aby spis ludności w 1939 r. wykorzystać do założenia „kartoteki Żydów”. Referat żydowski Gestapo opracowywał wraz z właściwymi resortami Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Ministerstwa Sprawiedliwości projekty wrogich Żydom ustaw.

12 marca 1938 r. niemiecki Wehrmacht wmaszerował do Austrii. Wraz z nim przybyli Himmler, Heydrich, Eichmann i 20 000 funkcjonariuszy policji. W trakcie błyskawicznej akcji aresztowano około 50 000 przeciwników politycznych. Już w nocy poprzedzającej wmaszerowanie sił niemieckich wiedeńska SA rozpoczęła plądrowanie żydowskich sklepów i domów. Niemieckie antyżydowskie ustawy zaczęły obowiązywać także w Austrii.

Terror wobec bezbronnych

u „Mające charakter pogromu ekscesy na ulicach Wiednia należały w tych dniach do ulubionych „ludowych uciech”. Przy ciągłych pokrzykiwaniach gawiedzi zmuszano grupy Żydów do zmywania z ulicy haseł wyborczych Schuschnigga. Innych Żydów, zaopatrzonych w pojemnik na farbę i pędzel, zmuszano do malowania na żydowskich sklepach napisów „Żyd” lub gwiazd Syjonu.” (Relacja J. Mosera)

4     Przymusowe wysiedlenie do Polski

W nocy z 28 na 29 października 1938 r. zamknięto 17 000 Żydów polskiego pochodzenia w aresztach wysiedleńczych w Niemczech, Austrii i „Kraju Sudeckim”. Następnie przetransportowano ich pociągami pod strażą policji i SS do granicy z Polską. Wielu z nich uzyskało po 1918 r. niemieckie obywatelstwo. Polska administracja wpuściła do kraju około 10 000 z nich.

Reszta pozostała w kraju niczyim, niedaleko przygranicznej miejscowości Zbąszyn, która liczyła wówczas jedynie 4 000 mieszkańców. Większość z nich mieszkała tam do sierpnia 1939 r. w nieogrzewanych oborach i barakach.

Ogółem z Rzeszy Niemieckiej wydalono do momentu rozpoczęcia wojny 32 000 polskich Żydów. Była to próba generalna przed późniejszymi deportacjami.

Synagoga w Euskirchen

6     „Noc kryształowa”

Gdy pewien młody Żyd, którego rodzice zostali deportowani do Polski, zastrzelił w Paryżu niemieckiego dyplomatę, posłużyło to jako pretekst do pogromu, jakiego w Niemczech nie było od stuleci. Rzekomo spontaniczny protest był akcją zorganizowaną przez NSDAP.

Członkowie SA i SS w ubraniach cywilnych podpalali w całych Niemczech synagogi i niszczyli żydowskie sklepy.

Bezkarnie dopuszczano się tej nocy podpaleń, zniszczeń, grabieży, gwałtów, mordów i zabójstw. Policja przyglądała się temu bezczynnie. Straż pożarna interweniowała jedynie tam, gdzie ogień zagrażał innym budynkom.

7     Masowe aresztowania

Zniszczono 267 synagog i około tysiąca domów modlitw. Zdemolowano 7 500 sklepów. Zabito 91 osób. Liczba ciężko rannych, którzy później zmarli w wyniku doznanych obrażeń, oraz liczba samobójstw pozostaje nieznana. Aresztowaniami objęto nie sprawców, lecz ofiary.  26 000 Żydów w wieku od 16 do 60 lat wywieziono do obozów koncentracyjnych w Dachau, Buchenwaldzie i Sachsenhausen. Trzymano ich tam aż do momentu ich wykupienia lub emigracji.

Baden-Baden

W dniu 12 listopada 1938 r. pod przewodnictwem Göringa w Ministerstwie Lotnictwa Rzeszy odbyło się posiedzenie, na którym podjęto decyzję o dalszych posunięciach, których celem było pozbawienie praw Żydów niemieckich.

Postanowiono forsować wywłaszczanie, przymusową sprzedaż i emigrację.
Za szkody, które im wyrządzono, ofiary pogromu musiały jeszcze płacić.

9     Pozbawianie praw

Już przed pogromem w roku 1938 posunięcia antyżydowskie potęgowały się z miesiąca na miesiąc. Meldowanie stanu majątkowego, rejestracja i znakowanie przedsiębiorstw, zniesienie ochrony najemcy lokalu, zakaz wykonywania zawodu dla lekarzy i adwokatów, przymusowe wprowadzenie imion Sara lub Izrael oraz znakowanie paszportów literą „J”, to tylko niektóre przykłady licznych zarządzeń.

Ustawy ukazywały się teraz jedna po drugiej. Zamknięte zostały wszystkie żydowskie sklepy i zakłady rzemieślnicze. Żydzi nie mogli już ani wchodzić do miejskich parków, ani odwiedzać imprez kulturalnych, ani też trzymać zwierząt domowych. Ich dzieci zostały usunięte ze szkół i szkół wyższych.

Musieli odstawić radia i wszelkie kosztowności i nie wolno im było po godzinie dwudziestej wychodzić na ulicę.

10     Ucieczka z Niemiec

Terror towarzyszący nocnemu pogromowi, masowe aresztowania i fala nowych, dyskryminacyjnych ustaw wzmogły presję emigracji.

Po 9 listopada 1938 r. emigracja przerodziła się w masową ucieczkę. W niespełna rok, do momentu rozpoczęcia wojny, kraj opuściło więcej ludzi niż w ciągu poprzednich pięciu lat. Kto mógł zdobyć wizę wjazdową i miał możliwość podróży statkiem, ten uciekał za ocean.

Ciemiężcy zdołali w następnych latach doścignąć wszystkich, którzy szukali schronienia w jednym z europejskich krajów sąsiedzkich. Bezpiecznym można się było czuć tylko w Szwecji, Szwajcarii i Anglii. 

11     Cel ucieczki: Anglia

Wyspa brytyjska była dla uchodźców z Niemiec bezpiecznym portem. Żydowskie komitety pomagały nowo przybyłym przy załatwianiu formalności meldunkowych. W czasie wojny prawie wszyscy mężczyźni zostali internowani jako wrodzy cudzoziemcy, wielu deportowano do Kanady. W zbiorczych transportach przybyło do Anglii prawie 10 000 dzieci. Wychowywały się one odtąd w obcych rodzinach. Większość z nich już nigdy nie ujrzała swoich rodziców, którzy pozostali w Niemczech. W Anglii schronienie znalazło ogółem 55 000 uchodźców.

Harwich, Anglia 2 grudnia 1938 r.

u „Nareszcie w Anglii - Zmęczony mały uchodźca, który dotarł dziś rano do Harwich.”„Przybywają pierwsi nieletni niemieccy uchodźcy: 2 000 chłopców i dziewcząt między 5 i 17 rokiem życia, pierwsza grupa z 5 000 żydowskich dzieci z Niemiec przybyła dzisiaj rano do Harwich. Zostaną przewiezione do obozu przejściowego w Dovercourt Bay.” 
(Tekst prasowy na odwrocie fotografii (Fox))

13     Do Szanghaju i Palestyny

Wielu próbowało uciec do Palestyny lub Ameryki Południowej na wyczarterowanych statkach parowych. Lecz nie wszystkie statki dotarły do celu. Niektóre zawrócono z powrotem, inne rozbiły się po tygodniach podróży zanim dotarły do zbawczego wybrzeża. Cały świat obiegły wiadomości o tułaczce statku „St. Louis” w drodze na Kubę i zatonięciu statku „Struma” na Morzu Marmara.

Szanghaj był jedynym miejscem schronienia, gdzie do października 1939 r. nie wydawano żadnych ograniczeń imigracyjnych.

Do wybuchu wojny przybyło tutaj 14 000 uchodźców, większość z Niemiec. Do roku 1941 ich liczba wzrosła do 17 000. 90 procent stanowili Żydzi. Tylko niewielu znalazło pracę. W latach 1943-1945 wszyscy byli internowani przez okupanta japońskiego.

Getta

Masowe egzekucje

Konferencja w Wannsee

Deportacje

     Historia domu 
(ogród zimowy)